درخت سرخدار در جنگلهای مازندران که از سوی فعالان زیست محیطی با عنوان سرداران هیرکانی نام برده می شود از جمله گونه های در خطر انقراض است که در ماه های اخیر بسیار مورد توجه شهروندان و فعالان زیست محیطی این خطه از شمال قرار گرفت.

این گونه درخت هیرکانی با نام علمی "Taxus baccata" گونه‌ای از درخت هیرکانی با برگ های سوزنی از تیره سرخداران است که به لحاظ تنوع زیستی و حفظ ذخائر ژنتیکی و بوم‌شناسی از گونه‌های منحصر به فرد و مهم منطقه هیرکانی و باقی مانده از دوران سوم زمین‌شناسی محسوب می شود.

سرخدار، درختی سوزنی برگ، سایه پسند و دارای پوست فلس‌دار است که چوب درون آن به رنگ قرمز شاه بلوطی و برگ‌های آن دائمی و همیشه سبز است و در قسمت پایینی درخشان و براق به نظر می رسد و نیاز به خاک مرطوب دارد.

رشد سرخدار بسیار کند و رویش ارتفاعی آن سالانه ۱۰ سانتی متر است. میوه نوع ماده این درخت به رنگ قرمز و نوع نر آن به رنگ زرد است که هر دو غیر سمی هستند.

بذر سرخدار توسط پرندگان از جمله قرقاول پخش می‌شود و سنجاب‌ها نیز به انتشار بذر این درخت کمک می‌کنند. بر اساس مطالعات فسیل‌شناسی، دیرینگی درختان سرخدار بیش از ۱۹۰ میلیون سال تخمین زده می شود.

گفته می شود انسان‌های ماقبل تاریخ این درخت را می‌شناختند و از برگ آن نوعی ماده سمی تهیه و برای آلوده کردن نیزه‌هایشان استفاده می‌کردند.

در تمام انواع سرخدار، ماده‌ای به نام «تاکسول» وجود دارد که از آن داروی ضد سرطان می‌سازند. در دانشگاه «کالیفرنیا» گونه‌ای از سرخدار را به همین منظور پرورش می‌دهد و هنگامی که به‌ ارتفاع یک تا ‌۱.۵ متر رسید، آن را قطع می‌کنند.

قدمت جنگل های هیرکانی به طور دقیق مشخص نیست، اما بر اساس آخرین نظرات کارشناسان قدمت جنگل‌های هیرکانی بیش از ۴۰ میلیون سال برآورد شده و بازمانده دوره سوم زمین شناسی هستند. از همین جهت به فسیل‌های زنده شهرت دارند و در حوزه باستان شناسی و گیاه شناسی یک موزه طبیعی به شمار می روند.

در دنیایی که تاکنون هزاران گونه گیاهی و جانوری منقرض شده اند، مجموعه ای کهن با قدمتی این چنینی نه تنها یادگاری با ارزش از دل تاریخ است، بلکه منبع عظیمی از گونه های منحصر به فرد زنده است که باید حفظ شود.

اما اهمیت جنگل های هیرکانی تنها از بعد قدمت آن نیست، چرا که این جنگل‌ها علاوه بر تامین اکسیژن، در ذخیره مقادیر بسیار زیاد آب، حفاظت از بافت خاک و جلوگیری از جاری شدن سیل نقش بسیار مهمی دارند.

همچنین از بعد توسعه گردشگری و ایجاد درآمد برای ساکنین نواحی شمالی کشور نیز جنگل های هیرکانی بسیار موثر بوده اند. به طوری که نوار شمالی کشور از محبوب ترین سایت‌های گردشگری ایران به شمار می رود و ورود گردشگر به این خطه موجب درآمد پایدار از راه گردشگری برای اهالی سرزمین های شمالی کشورمان شده است.

چراغ اول روشن

در این ارتباط کارشناس محیط زیست اظهار کرد: با توجه روشنگری های انجام شده بسیاری از شهروندان و دوستداران محیط زیست نسبت به اهمیت درخت سرخدار در جنگلهای مازندران مطلع شدتد.

رحیم رحیمی گفت: تعدادی از دوستداران جنگلهای هیرکانی در شهرهای مختلف از جمله سوادکوه که در مقطعی از تاریخ میزبان تعداد انبوهی از درختان سرخدار بود نهال این گونه بسیار ارزشمند را غرس کردند.

وی با اشاره به این مطلب که در گستره ۱۲۰ هزار هکتاری جنگلهای هیرکانی در سوادکوه فقط ۴۱۷ اصله درخت سرخدار باقی مانده است، اظهار کرد: خطر انقراض این گونه بسیار ارزشمند بیش از هر زمان دیگری شهروندان و دوستداران محیط زیست را آزار می دهد.

رحیمی با بیان این مطلب که دیگر زمان آن فرا رسیده که همه مردم برای حفظ جنگلهای هیرکانی دغدغه داشته باشند، بیان داشت: این درختان میراث کهن اجداد ما هستند که میلیونها سال با عبور از تاریخ امانت به دست ما رسید.

کارشناس محیط زیست افزود: بزرگترین درخت سرخدار که دارای ۳۰ متر ارتفاع و ۱۹۳ سانتی متر قطر دارد عمر آن به بیش از یک هزار سال می رسد در یک منطقه صعب العبور و در کنار یک پرتگاه در جنوب بابل قرار دارد.

وی گفت: این درخت سُرخدار در یک حوزه آبریز ۱۰۰ هکتاری از یک توده بازمانده دوران جنگل های خزری می باشد که دست نخورده باقی مانده است.

هیرکانی نشینان هوشیار باشند

کارشناس محیط زیست و جنگل های هیرکانی اظهار کرد: با توجه به این که درختان سرخدار در مناطق بسیار بالادست جنگلهای هیرکانی چشم نوازی می کند سوداگران به سختی چوب این درخت را قاچاق می کنند.

رحیم رحیمی گفت: هیرکانی نشینان نگهبانان اصلی درختان جنگلی مازندران از جمله سرخدار هستند و اگر آنها با حساسیت به این مهم توجه کنند، سوداگران چوب جرات قطع و قاچاق درختان بسیار نادر سرخدار را نمی کنند.

وی تصریح کرد: قطع درختان هیرکانی آسیب های فراوانی به همراه دارد که جنگل نشینان اولین گروه های هستند که این آسیب ها در زندگی آنها تاثیر بسیار زیادی دارد.

استان مازندران حدود ۲ میلیون و چهار هزار هکتار مساحت دارد که از این مقدار حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار آن عرصه های طبیعی شامل جنگل و مرتع است.

جنگل های هیرکانی در زبان رایج و عامیانه مردم ایران جنگل های شمال نامیده می شود و این جنگل ها متراکم ترین ناحیه جنگلی ایران را تشکیل می دهند. این جنگل ها که در جنوب دریای خزر قرار گرفته اند بین کشورهای ایران و آذربایجان مشترک هستند. جنگل های هیرکانی از سال های بسیار دور به جا مانده اند و حتی برخی عمر آنها را با دایناسورها (دوره سوم زمین شناسی) برابر می دانند.

البته این جنگل ها را به دلیل قرار گیری در مجاورت دریای خزر، به نام کاسپینی – هیرکانی (Caspian Hyrcanian mixed forests) نیز می شناسند.

ارتفاع رویش درختان هیرکانی از سطح دریا آغاز می شود و تا ۲ هزار و ۸۰۰ متری ادامه می یابد. این پوشش گیاهی زمانی ۵۵ هزار کیلومتر مربع مساحت داشت که تاکنون ۵۱ درصد آن منقرض شده و تنها از ۱۰ درصد آن حفاظت صورت می گیرد.

همچنین در حال حاضر جنگلهای هیرکانی از غنی ترین اکوسیستم های جهان محسوب می شوند به طوری که بیش از ۲۹۶ گونه پرنده و در حدود ۶۰۰ گونه پستاندار، ۶۷ گونه ماهی، ۲۹ گونه خزنده و ۱۵۰ گونه درختی و بوته ای بومی (اندمیک) مانند درختان انجیلی و شمشاد در این جنگل ها زندگی می کنند.

از گونه های پرندگان ساکن در اکوسیستم جنگلهای هیرکانی می توان به گنجشک سانان، سار، دارکوب، اردک نوک پهن، قرقاول خزری، کبک، بلدرچین، کبوتر جنگلی، شاهین، قوش، دال، قرقی، اردک خاکستری، عقاب و جغد اشاره کرد و از گونه های پستانداران ساکن در این زیست بوم می توان مرال، شوکا، گرگ، گراز، خرس قهوه ای، روباه سر دو سیاه، شغال، سمور، تشی، خارپشت، موش جنگلی، خرگوش، گربه وحشی، گورکن و اسبچه خزر را نام برد.

درختان این جنگل ها از نوع مختلط پهن برگ حاشیه جنوب دریای خزر است که با آب و هوای نیمه مدیترانه ای و مرطوب سازگارند. جنگل های هیرکانی بر اساس ارتفاعی که در آن هستند (سطح دریا، کوهپایه های کم ارتفاع، کوهپایه های بلند، نقاط خیلی مرتفع) غالباً پوشش گیاهی متفاوتی دارند. از معروف ترین درختان این جنگل ها می توان راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان گنجشک و شمشاد را نام برد.

به طور کلی از نظر علمی در عرض های جغرافیایی بیش از ۴۰ درجه جنگل، شرایط برای رشد درختان راش وجود ندارد، اما در جنگل های هیرکانی ایران که به طور متوسط در عرض ۳۸ درجه قرار گرفته اند، توده های فشرده درخت راش به صورت انبوه رشد کرده اند که از این نظر منحصر بفرد هستند.